ناصر خسرو

ناصرخسرو
نوشته : دكتر ذبيح الله صفا

ناصر خسرو

ابو معين ناصربن خسرو قبادياني ، شاعر معروف قرن پنجم هجري (394 ـ 481 هجري مطابق با 1003 ـ 1088 ميلادي ) از مردم قباديان بلخ است كه چون از سال 437 هجري ( 1045 ميلادي) ببعد ، بر اثر مسافرتي كه به مكه و قاهره كرده و از خليفة فاطمي مذهب اسمعيلي پذيرفته و به رياست اسمعيليان خراسان برگزيده شده بود ، لقب " حُجّت زمين خراسان " يافت و بعد از بازگشت به ايران از بيم متعصبان خراسان به ناحية بدخشان در اقصاي مشرق ايران پناهنده شد و در قلعة يمكان اعتكاف گزيد و همانجا به ارشاد اسمعيليان و تأليف كتب و سرودن اشعار خود سرگرم بود تا بدرود حيات گفت .

اطلاعات وسيع ناصر موجب ايجاد آثار متعددي به نثر فارسي شد كه اهم آنها زاد المسافرين و جامع الحكمتين و وجهِ دين و سفرنامه است .

علاوه بر آنها ديوان قصائد و دو مثنوي حِكمي سعادتنامه و روشنايي نامه كه انتساب آن هردو به ناصر مورد تأمل است ، شهرت دارد.

اين حكيم فاضل بي ترديد يكي از شاعران بسيار توانا و سخن آور فارسي است .

وي طبعي نيرومند و سخني استوار و قوي و اسلوبي نادر و خاص خود دارد .

زبانش قريب به زبان شعراي آخر دورة سامانيست .

خاصيت عمدة شعر ناصر اشتمال آن بر مواعظ و حِكَم بسيارست و نيز جنبة دعوت مذهبي او به اشعارش رنگ ديني آشكاري داده است و ذهن علميش نيز باعث شد كه او بشدت تحت تأثير روش منطقيان در بيان مقاصد خود قرار گيرد .

سخنان او با قياسات و ادّلة منطقي همراه و پُر است از استنتاج هاي عقلي و به همين نسبت از هيجانات شاعرانه و خيالات باريك و دقيق شعرا خاليست .

در بيان اوصاف طبيعت مانند فصول و شب و آسمان و ستارگان و نظاير آنها هم قدرت شاعر بسيار و دقت و ريزه كاريش فراوانست . در نثر فارسي ، اهميت ناصر خاصه در آنست كه او از اولين كسانيست كه مفاهيم و مباحث علمي را با زبان توانا و انشائي روشن و روان بتحرير در آورد .

در سفرنامه نثري ساده و پخته و روان دارد و در ديگر كتب خود همين روش را البته همراه با اصطلاحات و تعبيرات علمي حفظ كرده است.

***

كدوبُن

نشنيده يي كـــــه زير چــــناري كدوبُني1
بَر رُست2 و بر دويد بَر وُ بَر بروز بيست3
پرسيد از آن چنار كه تو چنــــد روزه اي

گفتا چنار ســـــال مــــرا بيشتر زِ سيست
خنديد پس بدو كه من ازتو به بيست روز

پَر تَر شــدم بگوي كــه اين كاهليت چيست
او را چنــــــــار گفت كــه امروز اي كدو

باتو مـــــــرا هــنوز نه هنگام داوريست 4
فــــردا كه بر من و تو وَزد بـــادِ مهرگان

آنـــگه شـــود پديد كه نامرد و مرد كيست
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ بُن در تركيب با ثمرها بمعني درخت و بتة آنهاست مانند كدوبن ، خروابن ، گلبن و گاه براسم درخت و گياه افزوده ميشود وهمين معني را افده ميكند مثل بيد بن.
2 ـ رُستن : رءوييدن ، برآمدن .
3 ـ بروز بيست: در بيست روز .
4 ـ داوري : منازعت ، خصومت ، جنگ و جدال ، تظلم ، حكومت بعدل ، قضا و قتوي .

***

آرامگاه ناصر خسرو در دره یمگان بدخشان

كتاب

مــرا ياريست چون تنــها نشينم

سخـــنگويي انيــسي راز داري
همي گويد كه هرگز نشنـود خود

ندارد غـــم وليــكن غمگساري
يكي پشتستش و صدروي هستش
بخوبي هر يكي همچون بهاري
بپشتش بــرزنـم دستي چو دانم

كه بنشستست بررويش غباري
سخن گــويد بي آواز 1 و وليكن

نگويـــد تــــا نيــايد هوشياري
نبيـــني نشـنوي تــو قـول او را

نبيند كس چنين هرگز عَياري2
بهروقت از سخنـــهاي حكيمــان

بــرويش بــر ببينــم يادگاري
نگـــويد تــا بــرويش ننگرم من
نه چون هرژاژخاي3 بادساري4
بتـــاريكي سخن هـــرگز نگويد
چـو با حشمت مُشَهّر5 شهرياري
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ آواز : آوا ، صوت .
2 ـ عيار : تردست ، چالاك ، زيرك ، فريبنده .
3 ـ ژاژخاي : بيهوده گوي .
4 ـ بادسار : سبك سر ، مردم سبك و بي تمكين و بي وقار .
5 ـ مُشَهّر : آشكار و مشهور ، شمشير بركشنده .

***

عقاب

روزي زِ سرِ سنگ عقابي به هوا خاست1
وانـــدر طلــــبِ طعمه پـرو بال بياراست
بــر راستيِ بال نظر كــرد و چنين گفت
امـــــروز همه روي جهان زير پَرِ ماست
بــــر اوج چو پـــرواز كنـم از نظــرِ تيز
مي بينــــم اگرذره يي اندرتـَكِ2 درياست
گــر بــر سـرِ خاشاك يكي پشــّه بجنبد
جنبيـــدنِ آن پشّه عيان در نظــرِ مـاست
بسيـــــار مني3 كرد و زِ تقديــر نترسيد
بنگركه ازين چرخِ جفا پيشه چه برخاست
نـــاگه زِ كمينــــگاه يكي سخت كمــاني

تيـري زِ قضاي بـــد بگشـاد برو راست
بـــر بالِ عقاب آمـــد آن تيرِ جگر سوز

واز ابر مر او را بسوي خاك فروكاست4
بـــــرخاك بيفـــتاد و بغلتيـد چو ماهي
وانگاه پرِ خويش گشاد از چپ و از راست
گفتا عجبست اين كه زِ چوبي و زِ آهــن

اين تيزي و تُندي و پَريدن زِ كجا خاست
زي تيــر نِگه كرد و پَــرِ خويش بروُ ديد
گفتا زِ كه ناليم كه از ماست كه برماست !
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ خاستن : بلند شدن ، برآمدن .
2 ـ تَك : ته ، زير .
3 ـ مني : تكبر و غرور ، تفاخر و لاف زني ، خود پرستي و خود بيني .
4 ـ فروكاست : بپايين آورد ، تنزل داد .

***

ميوه دانش

نكــــوهش مـكن چـرخ نــيلوفــري را
برون كن زِ ســر بـاد خيـره ســري را
بَري1 دان ز افعـال چــرخ بَــريـن2 را
نشايـــــد نكـوهـش زِ دانــش بــَري را
همي تا كــند پيشه عــادت همــي كـن
جهــــان مر جـفا را تـو مر صـابري را
چو تو خود كني اخترِ خــويش را بــد
مـــدار از فلك چـشمِ نيــك اختـري را
بچهره شدن چـــون پــري كـي تواني
بافعــــــال ماننده3 شــــو مر پـَري را
نــــديدي بنــــــوروز گشـته بصحرا
بـعَيّـــــوق4 ماننــــده لالــة طَــري 5 را
اگــــر لاله پُــــر نور شد چون ستاره
جـــز از وي نَپــذرُفـت صورتـگـري را
تو با هوش وراي ازنكو محضران چون
همـــي بـــر نگيري نـكو محضـري را
نــــگه كن كه مــاند همي نـــرگس نو
زِ بس سيــــم و زر تاجِ اسكنـدري را
درختِ تــــُرنج از بـــر و برگ رنگين
حـــكايـــت كنـــــد كِلّة6 قيصـــري را
سپيـــــدار7 مانـدست بي هيـچ چيزي
ازيـــــرا كــه بــــگزيد مستـكبري را
اگــــــر تــــو زآمـــوختن سـر نتابي
بجويــــد سَـــرِ تو همـي سـروري را
بســـــوزند چـــوب درختـــان بي بَر
ســـزاخود همينست مـَر بي بـَري را
درخـــتِ تـــو گـــر بــارِ دانش بگيرد
بـــزيـــر آوري چـــرخِ نيلوفــري را
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ بري : پاك از چيزي .
2 ـ برين : بلند ، بالايي .
3 ـ ماننده : شبيه ، نظير .
4 ـ عَيّوق : ستاره يي خرد و روشن و سرخ رنگ در جانب راست كهكشان.
5 ـ طَري : تر و تازه .
6 ـ كِلّه : پرده يي كه همچون خانه ترتيب دهند و عروس را در ميان آن آرايش كنند ، سقف سراي .
7 ـ سپيدار : نوعي درخت بلند بي بر كه پوست و پشت برگهاي آن سپيدست .

***