هاتف اصفهاني
نوشته : دكتر ذبيح الله صفا
تنظيم و تدوين : مهندس منوچهر کارگر
نوشته : دكتر ذبيح الله صفا
تنظيم و تدوين : مهندس منوچهر کارگر
هاتف اصفهاني
سيد احمد هاتف اصفهاني از جملة بزرگترين شاعران ايران در قرن دوازدهم هجري ( قرن هجدهم ميلادي ) و از گويندگانيست كه در احياء سبك شاعران قديم پارسي گوي اثر بسيار داشته است .
مولد وي اصفهان بود و بسال 1198 هجري ( = 1783 ميلادي) درگذشت .
هاتف در نظم و نثر و در دو زبان عربي و پارسي توانا بود و نيز در علم طب دست داشت .
ازو ديوان قصايد و ترجيعات و غزليات بجاي مانده است .
از مهمترين آثار او كه بدان شهرت يافته ترجيع بنديست در وحدت وجود كه حقأ از حيث استحكام الفاظ و بيان معاني دشوار بزبان فصيح عارفانه در ادب پارسي كم نظيرست .
مولد وي اصفهان بود و بسال 1198 هجري ( = 1783 ميلادي) درگذشت .
هاتف در نظم و نثر و در دو زبان عربي و پارسي توانا بود و نيز در علم طب دست داشت .
ازو ديوان قصايد و ترجيعات و غزليات بجاي مانده است .
از مهمترين آثار او كه بدان شهرت يافته ترجيع بنديست در وحدت وجود كه حقأ از حيث استحكام الفاظ و بيان معاني دشوار بزبان فصيح عارفانه در ادب پارسي كم نظيرست .
*
اقليم عشق
اقليم عشق
اي فداي تو هــــم دل و هم جان
وي نـثار رهت همين و هم آن
فداي تـو چون تـــوئي دلـبر
جان نثار تو چون توئي جانان
دل رهـــاندن زدست تـو مشكل
جــان فشاندن بپاي تـو آسان
راه وصــل تــو راه پــر آسـيب
درد عشق تــو درد بي درمان
بنــدگانيـــم جــان و دل بـركف
چشم برحكم و گوش برفرمان
گَــــر دِلِ صلح داري اينــك دِل
وَر سرِ جنگ داري اينك جان
دوش ازسوزِعشق وجذبة شوق
هــر طرف مي شتافتم حيران
آخـــــر كار شـــــوقِ ديــدارم
ســوي دِيـرِ مُغان كشيد عَنان
چشــمِ بــد دور خلوتي ديـــدم
روشن از نورِ حق نه از نِيران
هَــرطَرف ديدم آتشي كان شب
ديـــد در طـور موسي عمران
پيــــري آنجا بــه آتش افروزي
بــه ادب گـــردِ پير مُغبچگان
همـه سيمين عذار و گل رخسار
همه شيرين زبان و تنگ دهان
عود و چنگ و دف وني و بربط
شمع ونقل وگل ومي وريحـان
ســاقيِ ماهـرويِ مشكين مـوي
مُطربِ بذله گويِ خوش الحان
مُغ و مُغ زاده ، موبــد و دستور
خدمــتش را تمام بـسته ميـان
مـــنِ شـــــرمنــده از مسلماني
شـدم آنجا به گوشه اي پنهان
پيــر پرسيـد كيست اين ! گفتند:
عاشقي بي قـرار و سرگردان
گفت جـامي دهيـدش از مي ناب
گرچه ناخوانده باشداين مهمان
ســاقيِ آتش پرستِ آتش دست
ريخت در ساغر آتشِ سوزان
چون كِشيدم نَه عقل مانـدو نَه دين
سوخت هــَم كُفرازآن و هَم ايمان
مَست افتــــادم و در آن مَستي
بــِهَ زبـاني كه شرح آن نتوان
اين سُخن مي شنيدم از اعضاء
همــه حَتي الوَريـد و الشَرَيان
كه يكي هست و هيچ نيست جز او
وَحدَهُ لا الله الا هو
از تـو اي دوست نگسلم پيونـد
وَر بـــِه تيغم بُرَنـد بَند از بَنــد
الحق ارزان بـود زما صد جان
وَز دهــانِ تـو نيـــم شكرخنـد
اي پــــدر پنـد كم دِه از عشقم
كه نخواهد شـد اهل ايـن فرزند
مـــــن ره كـــوي عافيت دانـم
چـه كنــم كاوفتاده ام بـه كمند
پنــــدِ آنان دهند خلق اي كاش
كه ز عشـق تــو ميــدهندم پند
در كليســـــا بــه دلبــر تـَرسا
گفتم اي دل بــه دامِ تـو دربند
ايــــكه دارد بـــــه تـار زُنارت
هـر سـرِ مـويِ مــن جدا پيوند
ره بـــه وحـــدت نيـافتن تاكي
ننـگ تـثلـيث بـر يــكي تـا چند
نـــامِ حــقِ يــگانه چـون شايد
كه اُب و اِبن وروح قُدُس نَهند
لبِ شيرين گشود و با من گفت
وَز شكر خنـد ريخت آب ازقند
كـــهِ گَــر از سرّ وحدت آگاهي
تُهمَتِ كافــــري بــه ما مَپَسند
در ســــهِ آيينــــه شـاهـدِ ازلي
پـرتـو از رويِ تابنــاك افـكند
ســــهِ نگــردد بـَريشُم اَر او را
پَرنيان خواني و حَرير و پَرند
مــا دريـن گفتگو كه از يك سو
شـد زِ نـاقوس ايـن تـرانه بلند
وي نـثار رهت همين و هم آن
فداي تـو چون تـــوئي دلـبر
جان نثار تو چون توئي جانان
دل رهـــاندن زدست تـو مشكل
جــان فشاندن بپاي تـو آسان
راه وصــل تــو راه پــر آسـيب
درد عشق تــو درد بي درمان
بنــدگانيـــم جــان و دل بـركف
چشم برحكم و گوش برفرمان
گَــــر دِلِ صلح داري اينــك دِل
وَر سرِ جنگ داري اينك جان
دوش ازسوزِعشق وجذبة شوق
هــر طرف مي شتافتم حيران
آخـــــر كار شـــــوقِ ديــدارم
ســوي دِيـرِ مُغان كشيد عَنان
چشــمِ بــد دور خلوتي ديـــدم
روشن از نورِ حق نه از نِيران
هَــرطَرف ديدم آتشي كان شب
ديـــد در طـور موسي عمران
پيــــري آنجا بــه آتش افروزي
بــه ادب گـــردِ پير مُغبچگان
همـه سيمين عذار و گل رخسار
همه شيرين زبان و تنگ دهان
عود و چنگ و دف وني و بربط
شمع ونقل وگل ومي وريحـان
ســاقيِ ماهـرويِ مشكين مـوي
مُطربِ بذله گويِ خوش الحان
مُغ و مُغ زاده ، موبــد و دستور
خدمــتش را تمام بـسته ميـان
مـــنِ شـــــرمنــده از مسلماني
شـدم آنجا به گوشه اي پنهان
پيــر پرسيـد كيست اين ! گفتند:
عاشقي بي قـرار و سرگردان
گفت جـامي دهيـدش از مي ناب
گرچه ناخوانده باشداين مهمان
ســاقيِ آتش پرستِ آتش دست
ريخت در ساغر آتشِ سوزان
چون كِشيدم نَه عقل مانـدو نَه دين
سوخت هــَم كُفرازآن و هَم ايمان
مَست افتــــادم و در آن مَستي
بــِهَ زبـاني كه شرح آن نتوان
اين سُخن مي شنيدم از اعضاء
همــه حَتي الوَريـد و الشَرَيان
كه يكي هست و هيچ نيست جز او
وَحدَهُ لا الله الا هو
از تـو اي دوست نگسلم پيونـد
وَر بـــِه تيغم بُرَنـد بَند از بَنــد
الحق ارزان بـود زما صد جان
وَز دهــانِ تـو نيـــم شكرخنـد
اي پــــدر پنـد كم دِه از عشقم
كه نخواهد شـد اهل ايـن فرزند
مـــــن ره كـــوي عافيت دانـم
چـه كنــم كاوفتاده ام بـه كمند
پنــــدِ آنان دهند خلق اي كاش
كه ز عشـق تــو ميــدهندم پند
در كليســـــا بــه دلبــر تـَرسا
گفتم اي دل بــه دامِ تـو دربند
ايــــكه دارد بـــــه تـار زُنارت
هـر سـرِ مـويِ مــن جدا پيوند
ره بـــه وحـــدت نيـافتن تاكي
ننـگ تـثلـيث بـر يــكي تـا چند
نـــامِ حــقِ يــگانه چـون شايد
كه اُب و اِبن وروح قُدُس نَهند
لبِ شيرين گشود و با من گفت
وَز شكر خنـد ريخت آب ازقند
كـــهِ گَــر از سرّ وحدت آگاهي
تُهمَتِ كافــــري بــه ما مَپَسند
در ســــهِ آيينــــه شـاهـدِ ازلي
پـرتـو از رويِ تابنــاك افـكند
ســــهِ نگــردد بـَريشُم اَر او را
پَرنيان خواني و حَرير و پَرند
مــا دريـن گفتگو كه از يك سو
شـد زِ نـاقوس ايـن تـرانه بلند
كه يكي هست و نيست هيچ جز او
وحده لا الله الا هو
دوش رفتـــم به كويِ باده فروش
زآتش عشق دل به جوش وخروش
محفلي نغـــز ديـــدم و روشن
مــــير آن بـزم پيرِ بـاده فروش
چاكـــران ايستاده صـف درصف
باده خواران نشسته دوش به دوش
پيردرصدر و مي كشان گردش
پاره اي مست وپاره اي مدهوش
سيــنه بي كيـنه و درون صافي
دل پـر از گفتگوي و لب خاموش
همــــــه را از عنـــايــــتِ ازلــــي
چشم حق بين وگوش راست نيوش
ســـخن ايــــن بـــه آن هنيألك
پاسخ آن بــه اين كه بادت نوش
گوش بر چنگ و چشم بر ساغر
آرزوي دو كــــون در آغـــوش
بــه ادب پـــيش رفتــم و گفتـم
كاي تــرا دل قــرارگاهِ سروش
عاشــقم دردنـاك و حاجت منـد
دردِ من بنگرو بـه درمان كوش
پيـر خنــدان بـه طنـز با من گفت
كاي ترا پيرِعقل حلقه بـه گوش
تــو كجا ! ما كجا ! اي از شرمت
دختـرِ رَز به شيشه بـُرقَع پوش
گفتمش ســوخت جـانـم آبـي ده
وآتش مـن فرو نشان از جوش
دوش مي ســوختم از ايـن آتش
آه اگر امشبم بـود چـون دوش
گفت خنـدان كه هـين پيـاله بگيـر
ستدم ! گفت هـان زياده بنوش
جرعــه اي در كشـــيدم و گشــتم
فارغ ازرنج و عقل وزحمت وهوش
چـون بـه هـوش آمــدم يكي ديـدم
مابقي سر بـِه سر خطوط و نقوش
نـــا گهــان از صـــوامـعِ مـلكــوت
ايـن حديثم سروش گفت بـه گوش
وحده لا الله الا هو
دوش رفتـــم به كويِ باده فروش
زآتش عشق دل به جوش وخروش
محفلي نغـــز ديـــدم و روشن
مــــير آن بـزم پيرِ بـاده فروش
چاكـــران ايستاده صـف درصف
باده خواران نشسته دوش به دوش
پيردرصدر و مي كشان گردش
پاره اي مست وپاره اي مدهوش
سيــنه بي كيـنه و درون صافي
دل پـر از گفتگوي و لب خاموش
همــــــه را از عنـــايــــتِ ازلــــي
چشم حق بين وگوش راست نيوش
ســـخن ايــــن بـــه آن هنيألك
پاسخ آن بــه اين كه بادت نوش
گوش بر چنگ و چشم بر ساغر
آرزوي دو كــــون در آغـــوش
بــه ادب پـــيش رفتــم و گفتـم
كاي تــرا دل قــرارگاهِ سروش
عاشــقم دردنـاك و حاجت منـد
دردِ من بنگرو بـه درمان كوش
پيـر خنــدان بـه طنـز با من گفت
كاي ترا پيرِعقل حلقه بـه گوش
تــو كجا ! ما كجا ! اي از شرمت
دختـرِ رَز به شيشه بـُرقَع پوش
گفتمش ســوخت جـانـم آبـي ده
وآتش مـن فرو نشان از جوش
دوش مي ســوختم از ايـن آتش
آه اگر امشبم بـود چـون دوش
گفت خنـدان كه هـين پيـاله بگيـر
ستدم ! گفت هـان زياده بنوش
جرعــه اي در كشـــيدم و گشــتم
فارغ ازرنج و عقل وزحمت وهوش
چـون بـه هـوش آمــدم يكي ديـدم
مابقي سر بـِه سر خطوط و نقوش
نـــا گهــان از صـــوامـعِ مـلكــوت
ايـن حديثم سروش گفت بـه گوش
كه يكي هست و هيچ نيست جز او
وحده لا الله الا هو
چشم دل باز كن كه جان بيني
آنچــه نا ديــدنيست آن بيـني
گــــر به اقليم عشق روي آري
همـــــه آفــاق گلستــان بيني
بـر همـه اهلِ آن زمين بِـه مُراد
گــــردشِ دورِ آسمـــان بيني
آنچــه بيني دلـت همــان خواهد
وآنچه خواهد دلت همـان بيني
بي ســر و پـا گــــداي آنجا را
سر ز ملك جهـان گـران بيني
هـم در آن پـا بـرهنه جمعي را
پـــاي بــر فــرقِ فرقدان بيني
هم در آن ســر برهنه قومي را
بَــر سرِ عـــرش سايبان بيني
گاه وجـد و سماع هـر يــك را
بر دو كون آستين فشان بيني
دل هـــر ذره را كـــه بشكافي
آفتــابــيش در ميــان بـــيني
هرچه داري اگر بــه عشق دهي
كافــرم گــر جـوي زيان بيني
جان گدازي اگر بــه آتش عشق
عشــق را كيميـاي جــان بيني
از مضيـقِ حيـــات در گـــذري
وسعــتِ مــُلكِ لا مـكان بينـي
آنچه نشنيده گوشَت آن شنوي
وآنچه ناديده چشمت آن بيني
تا بــه جايي رساندت كـه يـكي
از جهـــان و جهانيــــان بيني
با يكي عشق ورز از دل و جان
تا به عــين اليقين عيـان بيني
وحده لا الله الا هو
چشم دل باز كن كه جان بيني
آنچــه نا ديــدنيست آن بيـني
گــــر به اقليم عشق روي آري
همـــــه آفــاق گلستــان بيني
بـر همـه اهلِ آن زمين بِـه مُراد
گــــردشِ دورِ آسمـــان بيني
آنچــه بيني دلـت همــان خواهد
وآنچه خواهد دلت همـان بيني
بي ســر و پـا گــــداي آنجا را
سر ز ملك جهـان گـران بيني
هـم در آن پـا بـرهنه جمعي را
پـــاي بــر فــرقِ فرقدان بيني
هم در آن ســر برهنه قومي را
بَــر سرِ عـــرش سايبان بيني
گاه وجـد و سماع هـر يــك را
بر دو كون آستين فشان بيني
دل هـــر ذره را كـــه بشكافي
آفتــابــيش در ميــان بـــيني
هرچه داري اگر بــه عشق دهي
كافــرم گــر جـوي زيان بيني
جان گدازي اگر بــه آتش عشق
عشــق را كيميـاي جــان بيني
از مضيـقِ حيـــات در گـــذري
وسعــتِ مــُلكِ لا مـكان بينـي
آنچه نشنيده گوشَت آن شنوي
وآنچه ناديده چشمت آن بيني
تا بــه جايي رساندت كـه يـكي
از جهـــان و جهانيــــان بيني
با يكي عشق ورز از دل و جان
تا به عــين اليقين عيـان بيني
كه يكي هست وهيچ نيست جز او
وحده و لا الله الا هو
يـــار بي پـرده از در و ديـوار
در تجلي است يا اولي الابصار
شمــع جــويي و آفتــاب بــلند
وحده و لا الله الا هو
يـــار بي پـرده از در و ديـوار
در تجلي است يا اولي الابصار
شمــع جــويي و آفتــاب بــلند
روز روشن و تــو در شبِ تار
گـــر ز ظلمات خـود رهي بيني
همــــه عـــالم مشارق الانـوار
كور وَش قـايــد و عصـا طلبي
بــــهر راه روشــــن همـوار
چشم بگشا به گلستان و به بين
جلوة آبِ صاف در گل و خار
ز آب بي رنگ صد هزاران رنگ
لاله و گل نــِگر در آن گل زار
پا بـــه راه طلب نـه از ره عشق
بهــر اين راه توشه اي بردار
شود آسان ز عشق كاري چنـد
كــه بـود نزد عقل بس دشوار
صـــد رهـت لـن تراني ار گويد
بـــاز ميــدار ديــده بر ديدار
تا بــه جائي رسي كه مي نرسد
پـــاي اوهـــام و پــايه افكار
بــار يــابي به محفلي كان جا
جبـــرئيـــل اميــن ندارد بار
ايـــن ره آن زادراه و آن منزل
مــــرد راهــي اگر بيـا و بيار
ورنـــه اي مــرد راه چون دگران
يار مي گوي و پشــت سر ميخار
هاتــف اربـاب معرفت كه گهي
مست خوانندشان و گه هشيار
از مي و بزم و ساقي و مطرب
وز مـغ و ديـر و شاهد و زنار
قصد ايشان نهفتـه اسراريست
كـــه بـه ايماء كنـند گاه اظهار
پي بــري گَر بِه رازشان داني
كه همين است ســّر آن اَسرار
گـــر ز ظلمات خـود رهي بيني
همــــه عـــالم مشارق الانـوار
كور وَش قـايــد و عصـا طلبي
بــــهر راه روشــــن همـوار
چشم بگشا به گلستان و به بين
جلوة آبِ صاف در گل و خار
ز آب بي رنگ صد هزاران رنگ
لاله و گل نــِگر در آن گل زار
پا بـــه راه طلب نـه از ره عشق
بهــر اين راه توشه اي بردار
شود آسان ز عشق كاري چنـد
كــه بـود نزد عقل بس دشوار
صـــد رهـت لـن تراني ار گويد
بـــاز ميــدار ديــده بر ديدار
تا بــه جائي رسي كه مي نرسد
پـــاي اوهـــام و پــايه افكار
بــار يــابي به محفلي كان جا
جبـــرئيـــل اميــن ندارد بار
ايـــن ره آن زادراه و آن منزل
مــــرد راهــي اگر بيـا و بيار
ورنـــه اي مــرد راه چون دگران
يار مي گوي و پشــت سر ميخار
هاتــف اربـاب معرفت كه گهي
مست خوانندشان و گه هشيار
از مي و بزم و ساقي و مطرب
وز مـغ و ديـر و شاهد و زنار
قصد ايشان نهفتـه اسراريست
كـــه بـه ايماء كنـند گاه اظهار
پي بــري گَر بِه رازشان داني
كه همين است ســّر آن اَسرار
كه يكي هست و هيچ نيست جز او
وحده لا الله الا هو
وحده لا الله الا هو
***
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر